gig workers: సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్ కంటే డెలివరీ బాయ్ ఎక్కువ సంపాదిస్తున్నాడా? షాకింగ్ నిజాలు!

నేటి కాలంలో మనం స్మార్ట్‌ఫోన్ తీసి ఆర్డర్ ఇస్తే చాలు. 10 నిమిషాల్లో వేడి వేడి బిర్యానీ లేదా ఇంట్లోకి కావాల్సిన సరుకులు మన గుమ్మం ముందుకు వచ్చేస్తున్నాయి. ఈ వేగవంతమైన సేవ వెనుక ఉన్నది వేల సంఖ్యలో ఉన్న గిగ్ వర్కర్స్ (gig workers). అయితే ఇటీవల సోషల్ మీడియాలో జొమాటో అధినేత దీపిందర్ గోయల్ షేర్ చేసిన డెలివరీ పార్ట్‌నర్స్ సంపాదన లెక్కలు ఇప్పుడు పెద్ద చర్చకు దారితీశాయి. అసలు ఒక డెలివరీ బాయ్ ఎంత సంపాదిస్తున్నాడు? ఐటి కంపెనీల జీతాల కంటే వీరు మెరుగ్గా ఉన్నారా? అనే ఆసక్తికర విషయాలు ఇప్పుడు చూద్దాం.

నేటి ఆధునిక కాలంలో 'గిగ్ ఎకానమీ' (Gig Economy) అనేది భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఒక కీలక భాగమైపోయింది. స్మార్ట్‌ఫోన్ ద్వారా మనం పొందే ప్రతి సౌకర్యం వెనుక ఒక గిగ్ వర్కర్ (gig worker) శ్రమ దాగి ఉంది. ఇటీవల జొమాటో సీఈఓ దీపిందర్ గోయల్ గిగ్ వర్కర్ల ఆదాయంపై కొన్ని గణాంకాలు షేర్ చేశారు. అయితే ఆ గణాంకాల వెనుక ఉన్న లోతైన విశ్లేషణ, ఐటి కంపెనీల జీతాల వ్యత్యాసం, క్షేత్రస్థాయిలో వర్కర్లు ఎదుర్కొంటున్న 'డిజిటల్ బానిసత్వం' గురించి మనం తప్పకుండా చర్చించుకోవాలి.

గంటకు రూ. 102 సంపాదన.. పెరిగిన ఆదాయం!

దీపిందర్ గోయల్ వెల్లడించిన గణాంకాల ప్రకారం.. 2024లో జోమాటో డెలివరీ పార్ట్‌నర్స్ సగటున గంటకు రూ. 92 సంపాదించేవారు. 2025 నాటికి ఈ మొత్తం రూ. 102కి పెరిగింది. అంటే సుమారు 10.9% వృద్ధి అన్నమాట. ఇందులో కస్టమర్లు ఇచ్చే టిప్స్ చేర్చలేదు. కేవలం ఆర్డర్ డెలివరీ ద్వారా వచ్చే ఆదాయమే ఇది.

ఒకవేళ ఎవరైనా నెలకు 26 రోజులు, రోజుకు 10 గంటలు కష్టపడితే.. సుమారు రూ. 26,500 గ్రాస్ ఇన్‌కమ్ వస్తుంది. ఇందులో పెట్రోల్, బైక్ మెయింటెనెన్స్ కోసం 20% తీసేసినా, చేతికి రూ. 21,000 వస్తుందని కంపెనీ చెబుతోంది. ఇది వినడానికి బాగున్నా.. క్షేత్రస్థాయిలో ఉన్న సవాళ్లు వేరేలా ఉన్నాయి.

'ఐటి కూలీలు' vs గిగ్ వర్కర్లు

ఈ చర్చలో అత్యంత సంచలన విషయం ఏమిటంటే.. ఇన్ఫోసిస్, విప్రో, టీసీఎస్ వంటి దిగ్గజ ఐటి కంపెనీలు ఫ్రషర్లకు ఇచ్చే జీతాల కంటే ఇది ఎక్కువ అన్నట్టు ఆయన ప్రస్తావించారు. గత 20 ఏళ్లుగా ఐటి రంగంలో స్టార్టింగ్ శాలరీ రూ. 25,000 నుండి రూ. 30,000 మధ్యనే నిలిచిపోయింది. 20 లక్షలు ఖర్చు పెట్టి, 4 ఏళ్లు బిటెక్ చదివిన విద్యార్థి కంటే.. చదువుతో సంబంధం లేకుండా కష్టపడే గిగ్ వర్కర్లు (gig workers) సమానంగా లేదా అంతకంటే ఎక్కువే సంపాదిస్తున్నారని జొమాటో సీఈవో అంటున్నారు. అయితే ఆయన వాదనలపై నెటిజన్లు తీవ్రంగా స్పందిస్తున్నారు.

వాస్తవానికి దూరంగా గోయల్ లెక్కలు..

జొమాటో సీఈవో దీపిందర్ గోయల్ వెల్లడించిన సగటు లెక్కలు క్షేత్రస్థాయి వాస్తవాలను కప్పిపుచ్చుతున్నాయని పలువురు విమర్శిస్తున్నారు. సగటు సంపాదన రూ. 102 అని చెప్పడం బాగున్నా, అందులో ఆర్డర్ కోసం వేచి ఉండే సమయం, ట్రాఫిక్ కష్టాలు, పెరుగుతున్న పెట్రోల్ ధరలను పరిగణనలోకి తీసుకోలేదని గిగ్ వర్కర్లు వాదిస్తున్నారు. "కేవలం 2.3% మంది మాత్రమే ఏడాదికి 250 రోజులు పనిచేస్తున్నారు" అని సీఈఓ చెప్పడాన్ని కూడా నెటిజన్లు తప్పుబడుతున్నారు. ఇది 'ఫ్లెక్సిబిలిటీ' వల్ల కాదని, అసలు ఈ పనిలో సరైన భద్రత, స్థిరమైన ఆదాయం లేకపోవడం వల్లనే చాలామంది మధ్యలోనే వదిలేస్తున్నారని విశ్లేషకులు గుర్తు చేస్తున్నారు. ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు తమ లాభాల కోసం అల్గారిథమ్స్‌ను వాడుతూ వర్కర్ల మధ్య అనారోగ్యకరమైన పోటీని పెంచుతున్నాయని, అందుకే మెజారిటీ వర్కర్లు కనీస వేతనం కూడా పొందలేకపోతున్నారని పలువురు విమర్శిస్తున్నారు.

10 నిమిషాల డెలివరీ.. ఒత్తిడి ఎవరిపై?

బ్లింకిట్ (Blinkit) వంటి యాప్స్ 10 నిమిషాల్లో డెలివరీ ఇస్తామని ప్రామిస్ చేస్తున్నాయి. దీనివల్ల గిగ్ వర్కర్స్ (gig workers) ట్రాఫిక్‌లో ప్రాణాలకు తెగించి డ్రైవ్ చేస్తున్నారనే విమర్శలు ఉన్నాయి. అయితే కంపెనీ వాదన ప్రకారం.. డెలివరీ పార్ట్‌నర్‌కు ఎలాంటి టైమర్ కనిపించదు. స్టోర్స్ కస్టమర్లకు దగ్గరగా ఉండటం వల్లనే వేగంగా అందుతోంది తప్ప, స్పీడ్ వల్ల కాదు. 2025లో బ్లింకిట్ సగటు డెలివరీ దూరం కేవలం 2 కిలోమీటర్లు మాత్రమే.

'సగటు' లెక్కల్లో దాగిన నిజా నిజాలు

కంపెనీ చెబుతున్న 'సగటు' (Average) లెక్కల వెనుక కొంత లోపం ఉండవచ్చని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు.

• వెయిటింగ్ టైమ్: ఆర్డర్ కోసం వెయిట్ చేసే సమయంలో వారికి ఎలాంటి పేమెంట్ ఉండదు.
• ఖర్చులు: మెట్రో సిటీలలో పెట్రోల్ ధరలు, రూమ్ రెంట్లు డెలివరీ పార్ట్‌నర్స్‌పై అదనపు భారం వేస్తాయి.
• భద్రత: వీరికి పిఎఫ్, గ్రాట్యుటీ వంటి సౌకర్యాలు ఉండవు. జోమాటో ఇన్సూరెన్స్ ఇస్తున్నప్పటికీ, అది అందరికీ వర్తిస్తుందా లేదా అనేది ప్రశ్నార్థకం.

యూనియన్ల పోరాటం.. చట్టపరమైన గుర్తింపు

ఇప్పుడు గిగ్ వర్కర్లు తమ హక్కుల కోసం పోరాటం మొదలుపెట్టారు. ఆల్ ఇండియా గిగ్ వర్కర్స్ యూనియన్ (AIGWU) వంటి సంస్థలు వీరి తరపున గొంతు ఎత్తుతున్నాయి. రాజస్థాన్, తెలంగాణ వంటి రాష్ట్రాలు ఇప్పటికే గిగ్ వర్కర్ల సంక్షేమం కోసం బోర్డులను ఏర్పాటు చేస్తున్నాయి.
కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన 'కోడ్ ఆన్ సోషల్ సెక్యూరిటీ 2020' ప్రకారం, గిగ్ వర్కర్లకు కూడా సామాజిక భద్రత కల్పించే దిశగా అడుగులు పడుతున్నాయి. ఏడాదిలో కనీసం 90 రోజులు ఒక ప్లాట్‌ఫామ్‌పై పని చేసిన వారికి ప్రభుత్వ ప్రయోజనాలు అందేలా నిబంధనలు రూపొందిస్తున్నారు.

కస్టమర్లుగా మనం ఏం చేయాలి?

మనం మన కంఫర్ట్ కోసం 10 నిమిషాల్లో డెలివరీ కావాలని కోరుకుంటున్నాం. కానీ, దానివల్ల వ్యవస్థపై పడే ఒత్తిడిని గుర్తించడం లేదు. డెలివరీ ఛార్జీలు పెరిగినా పర్లేదు. కానీ, డెలివరీ పార్ట్‌నర్స్‌కు సరైన వేతనం అందాలని భావించే వారు ఎంతమంది? మనం ఇచ్చే చిన్న టిప్ (Tip) వారికి పెద్ద సహాయం అవుతుంది. జోమాటోలో కేవలం 5% ఆర్డర్లకు మాత్రమే టిప్స్ అందుతున్నాయని గణాంకాలు చెబుతున్నాయి.

గిగ్ వర్కర్స్ (gig workers) జీవన ప్రమాణాలు మెరుగుపడాలంటే కేవలం కంపెనీలే కాదు, ప్రభుత్వ నిబంధనలు కూడా మారాలి. అల్గారిథమ్స్ ఎలా పనిచేస్తున్నాయో పారదర్శకత ఉండాలి. డెలివరీ రంగం కేవలం ఒక సైడ్ బిజినెస్‌గా కాకుండా, గౌరవప్రదమైన ఉపాధి మార్గంగా మారాలి. అప్పుడే నిజమైన వృద్ధి సాధ్యం.