Gig Workers: ఆర్డర్ల వెనుక కోటి కష్టాలు.. 10 నిమిషాల వేగం ప్రాణాలకు పాశం అవుతోందా?

న్యూ ఇయర్ వేడుకల సమయంలో దేశమంతా వెలుగులతో నిండిపోతే, మనకు కావాల్సిన ఫుడ్, గ్రోసరీలను డెలివరీ చేసే గిగ్ వర్కర్స్ (gig workers) మాత్రం రోడ్లపై నిరసనలు తెలుపుతూ కనిపించారు. ఒక్క న్యూ ఇయర్ రోజే జోమాటో, బ్లింకిట్ వంటి యాప్స్ ద్వారా 75 లక్షల ఆర్డర్లు డెలివరీ అయ్యాయంటే ఈ రంగం ఎంత వేగంగా పెరుగుతుందో అర్థం చేసుకోవచ్చు. కానీ ఈ 10 నిమిషాల డెలివరీ వెనుక ఉన్న అసలు వాస్తవాలు వినియోగదారులకు కనిపించవు.

అల్గోరిథం ఒత్తిడి.. రోడ్డు ప్రమాదాలు!

బ్లింకిట్, జెప్టో, ఇన్‌స్టామార్ట్ వంటి క్విక్ కామర్స్ ప్లాట్‌ఫారమ్‌లు "10 నిమిషాల్లో డెలివరీ" అని ప్రామిస్ చేస్తున్నాయి. ఈ సమయాన్ని అందుకోవడానికి డెలివరీ పార్ట్నర్లు ట్రాఫిక్ నిబంధనలను అతిక్రమించి, అతివేగంగా వెళ్లాల్సి వస్తోంది. సమయానికి డెలివరీ చేయకపోతే ఇన్సెంటివ్స్ కట్ అవ్వడం లేదా రేటింగ్ తగ్గిపోవడం వంటి భయాలు వారిని ప్రమాదంలోకి నెడుతున్నాయి. నివేదికల ప్రకారం, గిగ్ వర్కర్లు సాధారణ వాహనదారుల కంటే ఎక్కువ రోడ్డు ప్రమాదాలకు గురవుతున్నారు.

దీపిందర్ గోయల్ వాదన ఏంటి?

జోమాటో అధినేత దీపిందర్ గోయల్ ఈ ఆరోపణలను కొట్టిపారేస్తున్నారు. ప్లాట్‌ఫారమ్ పనులు లక్షలాది మందికి ఉపాధిని ఇస్తున్నాయని ఆయన వాదిస్తున్నారు. "డోర్ బెల్ మోగడం సమస్య కాదు, తలుపు తీశాక మనం ఎలా ప్రవర్తిస్తామన్నదే ముఖ్యం" అని ఆయన వ్యాఖ్యానించారు. క్విక్ డెలివరీ అనేది స్టోర్ల సాంద్రత వల్ల జరుగుతుందే తప్ప, డ్రైవర్లను వేగంగా వెళ్లమని చెప్పడం వల్ల కాదని ఆయన స్పష్టం చేశారు.

చట్టం ఏం చెబుతోంది?

అసలు గందరగోళం ఇక్కడే మొదలైంది. భారతదేశంలో దాదాపు 80 లక్షల మంది గిగ్ వర్కర్స్ (gig workers) ఉన్నారు. 2030 నాటికి ఈ సంఖ్య మరింత పెరగనుంది.

• సోషల్ సెక్యూరిటీ కోడ్ 2020: ఈ చట్టం గిగ్ వర్కర్లను మొదటిసారి గుర్తించింది. కానీ, వారిని "ఉద్యోగులు" (Employees) గా కాకుండా "ఇండిపెండెంట్ కాంట్రాక్టర్లు" గా పరిగణిస్తుంది.
• భద్రత లోపం: ఉద్యోగి హోదా లేకపోవడం వల్ల వారికి కనీస వేతనం, పని గంటల పరిమితి, ఈపీఎఫ్ (EPF), హెల్త్ ఇన్సూరెన్స్ వంటివి కంపెనీలు తప్పనిసరిగా ఇవ్వాల్సిన అవసరం లేదు.
• మాయాజాలం: చట్టంలో సామాజిక భద్రతా పథకాలను ప్రభుత్వం అమలు చేయాలి అనుకుంటే చేయవచ్చు (May) అని ఉంది. కానీ, చేయాల్సిందే (Must) అని లేదు. దీంతో కార్మికులకు చట్టపరమైన రక్షణ నామమాత్రంగానే ఉంది.

అకౌంట్ డియాక్టివేషన్ - ఒక శాపం

డెలివరీ పార్ట్ నర్లకు అతిపెద్ద భయం 'అకౌంట్ బ్లాక్' అవ్వడం. ఎటువంటి నోటీసు లేకుండా కంపెనీలు అకౌంట్స్ డియాక్టివేట్ చేస్తాయని, దానిపై అప్పీల్ చేసుకునే అవకాశం కూడా పారదర్శకంగా ఉండదని కార్మికులు ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు. దీనివల్ల రాత్రికి రాత్రే ఉపాధి కోల్పోయే ప్రమాదం ఉంది.

మనం అనుభవిస్తున్న 10 నిమిషాల సౌకర్యం వెనుక ఒక డెలివరీ పార్ట్ నర్ శ్రమ, రిస్క్ దాగున్నాయి. కేవలం చట్టాలు చేస్తే సరిపోదు, వాటిని పక్కాగా అమలు చేసినప్పుడే గిగ్ వర్కర్ల జీవితాల్లో నిజమైన వెలుగు వస్తుంది. రాజస్థాన్, కర్ణాటక వంటి రాష్ట్రాలు ఇప్పటికే కొన్ని ప్రత్యేక చట్టాలు తెచ్చినా, దేశవ్యాప్తంగా ఒకే రకమైన రక్షణ కల్పించాల్సిన అవసరం ఉందని నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.