డాలర్‌కు షాక్.. రూపాయి సహా ఇతర కరెన్సీలకు కొత్త ఊపు.. గ్లోబల్ మార్కెట్లలో ఏం జరుగుతోంది?

Dollar Shock: ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలకమైన మార్పులపై ఇప్పుడు చర్చ మొదలైంది. దశాబ్దాలుగా అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం, పెట్టుబడులు, విదేశీ మారక నిల్వలు, చమురు వంటి కమోడిటీల లావాదేవీల్లో ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్న అమెరికా డాలర్‌కు ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను కొన్ని దేశాలు అన్వేషిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా చైనా, రష్యా, భారత్ సహా పలు దేశాలు ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యంలో తమ సొంత కరెన్సీల వినియోగాన్ని పెంచేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నాయి. దీంతో ప్రపంచ కరెన్సీ వ్యవస్థ భవిష్యత్తుపై 'డీ-డాలరైజేషన్' చర్చ మళ్లీ వేడెక్కింది.

ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో దశాబ్దాలుగా అమెరికా డాలర్‌దే ప్రధాన ఆధిపత్యం. తాజాగా అమెరికా డాలర్‌పై ఆధారపడటాన్ని కొంతమేర తగ్గించేందుకు కొన్ని దేశాలు తమ సొంత కరెన్సీల వినియోగాన్ని పెంచే ప్రయత్నాలు చేస్తున్నాయి. దీనినే విస్తృతంగా 'డీ-డాలరైజేషన్'గా పిలుస్తున్నారు.

యువాన్ విలువను పెంచుకుంటున్న చైనా
చైనా యువాన్ ఇటీవల మూడున్నరేళ్లకు పైగా గరిష్ఠ స్థాయికి చేరింది. సెప్టెంబర్ 21న యువాన్ డాలర్‌తో పోలిస్తే 6.6950 వద్ద ట్రేడవగా, చైనా సెంట్రల్ బ్యాంక్ నిర్ణయించిన మిడ్‌పాయింట్ 6.7487గా ఉంది. 2023 ఫిబ్రవరి తర్వాత ఇది అత్యంత బలమైన మిడ్‌పాయింట్‌గా నమోదైంది. యువాన్ బలోపేతాన్ని అడ్డుకునే విధానాన్ని పీపుల్స్ బ్యాంక్ ఆఫ్ చైనా కొంత సడలించడం కూడా ఈ పరిణామానికి కారణమైంది.

ఇది కేవలం చైనా కరెన్సీకి సంబంధించిన పరిణామంగా చూడలేం. ప్రపంచంలోని కొన్ని దేశాలు అంతర్జాతీయ లావాదేవీల్లో డాలర్ వినియోగాన్ని తగ్గించి, ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యంలో తమ సొంత కరెన్సీలను ఉపయోగించే అవకాశాలను పెంచుతున్నాయి. చైనా ఇప్పటికే యువాన్‌లో వాణిజ్య సెటిల్‌మెంట్లను విస్తరిస్తోంది. అయితే ప్రస్తుతం డాలర్‌కు సమానమైన స్థాయిలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉపయోగించగల ప్రత్యామ్నాయ కరెన్సీ ఇంకా అందుబాటులో లేదని JPMorgan Global Research పేర్కొంది.

అయితే డాలర్ ఆధిపత్యంలో మార్పులు లేవని కూడా చెప్పలేం. IMF తాజా COFER డేటా ప్రకారం 2026 తొలి త్రైమాసికంలో ప్రపంచ అధికారిక విదేశీ మారక నిల్వల్లో డాలర్ వాటా 57.13 శాతంగా ఉంది. 2025 నాలుగో త్రైమాసికంలో ఇది 56.42 శాతంగా ఉండగా, తాజా త్రైమాసికంలో స్వల్పంగా పెరిగింది. అంటే డాలర్ వాటా క్షీణిస్తూనే ఉందనే సరళమైన కథనం ప్రస్తుత డేటాతో సరిపోలదు.

డాలర్ వాటాలో తగ్గుదల
అయితే దీర్ఘకాలికంగా చూస్తే డాలర్ వాటాలో తగ్గుదల కనిపించింది. న్యూయార్క్ ఫెడ్ విశ్లేషణ ప్రకారం 2015లో ప్రపంచ అధికారిక విదేశీ మారక నిల్వల్లో డాలర్ వాటా 64 శాతం ఉండగా, 2025లో అది సుమారు 56 శాతానికి తగ్గింది. అదే సమయంలో ఈ మార్పు అన్ని దేశాలు ఒకేసారి డాలర్‌ను వదిలేస్తున్నాయనే అర్థం కాదని.. కొద్దిమంది పెద్ద రిజర్వ్ హోల్డర్ల నిర్ణయాలు మొత్తం గణాంకాలను ప్రభావితం చేశాయని విశ్లేషణ చెబుతోంది.

మరోవైపు అంతర్జాతీయ కరెన్సీ మార్కెట్లో డాలర్ స్థానం ఇప్పటికీ చాలా బలంగా ఉంది. BIS 2025 ట్రైనియల్ సర్వే ప్రకారం ప్రపంచ విదేశీ మారక లావాదేవీల్లో 89.2 శాతం లావాదేవీల్లో డాలర్ ఒక వైపు ఉంది. చైనా యువాన్ వాటా 8.5 శాతానికి పెరిగింది. భారత రూపాయి వాటా 1.9 శాతంగా ఉంది. అంటే ఇతర కరెన్సీల ప్రాధాన్యం పెరుగుతున్నప్పటికీ, గ్లోబల్ FX మార్కెట్లో డాలర్‌కు ఉన్న వ్యాప్తి ఇంకా చాలా పెద్దదే.

BRICS దేశాల్లోనూ స్థానిక కరెన్సీల వినియోగంపై చర్చ

ఇదే సమయంలో BRICS దేశాల్లోనూ స్థానిక కరెన్సీల వినియోగంపై చర్చ పెరుగుతోంది. దేశాల మధ్య వాణిజ్యాన్ని డాలర్‌లో కాకుండా ఆయా దేశాల కరెన్సీల్లో సెటిల్ చేస్తే డాలర్ అవసరం కొంత తగ్గుతుంది. ఉదాహరణకు భారత్-రష్యా, చైనా-రష్యా వంటి దేశాల మధ్య స్థానిక కరెన్సీల్లో వాణిజ్య సెటిల్‌మెంట్లకు ప్రయత్నాలు జరిగాయి. దీని వల్ల ప్రతి అంతర్జాతీయ లావాదేవీకి డాలర్‌ను మధ్యవర్తి కరెన్సీగా ఉపయోగించాల్సిన అవసరం తగ్గే అవకాశం ఉంటుంది.

రూపాయి విలువను పెంచేందుకు భారత్ చర్యలు
భారత రూపాయి విషయంలోనూ ఇదే అంశం కీలకంగా మారింది. అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో రూపాయి వినియోగాన్ని పెంచేందుకు భారత్ చర్యలు తీసుకుంటోంది. ఇతర దేశాలతో ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యంలో రూపాయి చెల్లింపులు, రూపాయి ఖాతాలు, స్థానిక కరెన్సీ సెటిల్‌మెంట్లను ప్రోత్సహించడం ద్వారా డాలర్‌పై ఆధారపడటాన్ని కొంత తగ్గించుకోవచ్చనే ఆలోచన ఉంది.

అయితే రూపాయిలో అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం పెరగాలంటే ఎగుమతులు బలపడటం, ఆర్థిక మార్కెట్లు మరింత లోతుగా మారడం, ద్రవ్యోల్బణం నియంత్రణలో ఉండటం, విదేశీ పెట్టుబడులకు అనుకూల వాతావరణం కొనసాగడం అవసరం. అప్పుడు మాత్రమే రూపాయి అంతర్జాతీయ చెల్లింపుల్లో మరింత విస్తృతంగా ఉపయోగించే కరెన్సీగా ఎదగగలదు.

ఇక్కడ మరో కీలక అంశం ఉంది. కొన్ని దేశాలు తమ కరెన్సీల విలువను బలోపేతం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నప్పటికీ, అది నేరుగా డాలర్ విలువను తగ్గించే చర్యగా ప్రతిసారీ అర్థం కాదు. కరెన్సీ విలువపై వడ్డీ రేట్లు, ద్రవ్యోల్బణం, వాణిజ్య లోటు, మూలధన ప్రవాహాలు, విదేశీ మారక నిల్వలు, చమురు ధరలు, కేంద్ర బ్యాంకుల జోక్యం వంటి అనేక అంశాలు ప్రభావం చూపుతాయి. ఉదాహరణకు అమెరికాలో అధిక వడ్డీ రేట్ల అంచనాలు పెరిగితే పెట్టుబడులు డాలర్ వైపు వెళ్లి దానికి బలం చేకూరవచ్చు.

ప్రస్తుతం అదే పరిస్థితి కొంత కనిపిస్తోంది. సెప్టెంబర్ 25న డాలర్ వరుసగా రెండో వారానికి లాభాల్లో ముగిసే దిశగా ఉంది. అమెరికా ట్రెజరీ ఈల్డ్స్ పెరగడం, ఫెడరల్ రిజర్వ్ మరిన్ని రేట్ల పెంపు చేయవచ్చనే అంచనాలు డాలర్‌కు మద్దతుగా నిలుస్తున్నాయి. దీంతో ప్రపంచంలోని ఇతర కరెన్సీలు తమ బలాన్ని పెంచుకోవాలన్న ప్రయత్నం చేసినా, మార్కెట్ శక్తులు ఎప్పుడూ ఆ దిశలోనే పనిచేయవు.

భారత రూపాయి విషయంలోనూ ఇదే సంక్లిష్ట పరిస్థితి కనిపిస్తోంది. సెప్టెంబర్ 25న రూపాయి 96 స్థాయి వద్ద ఉండగా, రూపాయి ఒత్తిడిని తగ్గించేందుకు రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా డాలర్ల విక్రయానికి జోక్యం చేసుకున్నట్లు ట్రేడర్లు Reutersకు తెలిపారు. అంతర్జాతీయ చమురు ధరలు, అమెరికా బాండ్ ఈల్డ్స్, విదేశీ పెట్టుబడుల ప్రవాహాలు రూపాయిపై ప్రభావం చూపుతున్నాయి.

అయితే భారతదేశానికి రూపాయి అంతర్జాతీయ వినియోగాన్ని పెంచడం దీర్ఘకాలికంగా ప్రాధాన్యమైన అంశం. దిగుమతులు, ఎగుమతులు, ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం, అంతర్జాతీయ చెల్లింపుల్లో రూపాయి వినియోగం పెరిగితే డాలర్‌పై ఆధారపడటం కొంత తగ్గే అవకాశం ఉంటుంది. అదే సమయంలో బలమైన ఎగుమతులు, తక్కువ ద్రవ్యోల్బణం, స్థిరమైన ఆర్థిక వృద్ధి, తగిన విదేశీ మారక నిల్వలు, లోతైన ఆర్థిక మార్కెట్లు ఒక కరెన్సీ అంతర్జాతీయ స్థాయిలో బలపడటానికి అవసరం.

అందువల్ల ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో జరుగుతున్న మార్పును 'డాలర్ పతనం'గా కాకుండా 'బహుళ కరెన్సీల వైపు క్రమంగా మారుతున్న వ్యవస్థ'గా చూడటం మరింత సరైనది. యువాన్, యూరో, యెన్, రూపాయి వంటి కరెన్సీల అంతర్జాతీయ వినియోగాన్ని పెంచే ప్రయత్నాలు కొనసాగుతున్నాయి.

అదే సమయంలో డాలర్‌కు ఉన్న భారీ FX మార్కెట్, అమెరికా ట్రెజరీ మార్కెట్ లోతు, అంతర్జాతీయ చెల్లింపుల్లో విస్తృత వినియోగం వంటి అంశాలు దాని ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగిస్తున్నాయి. కాబట్టి భవిష్యత్తులో డాలర్ పూర్తిగా పక్కకు తప్పిపోవడం కంటే, ప్రపంచ కరెన్సీ వ్యవస్థలో డాలర్‌తో పాటు ఇతర కరెన్సీల ప్రాధాన్యం క్రమంగా పెరిగే అవకాశం గురించి చర్చించడం ప్రస్తుతం మరింత వాస్తవికంగా కనిపిస్తోంది.

మొత్తంగా చూస్తే.. డాలర్ ఆధిపత్యానికి తక్షణ ముగింపు కనిపించకపోయినా, ప్రపంచ దేశాలు ప్రత్యామ్నాయాలను వెతుకుతున్నాయి. యువాన్, రూపాయి సహా ఇతర కరెన్సీల వినియోగం పెంచే ప్రయత్నాలు కొనసాగుతున్నాయి. ఈ పరిణామాలు విజయవంతమైతే ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థ పూర్తిగా ఒకే కరెన్సీపై ఆధారపడే విధానం నుంచి క్రమంగా బహుళ కరెన్సీల వ్యవస్థ వైపు మారే అవకాశం ఉంది. అదే ఇప్పుడు గ్లోబల్ మార్కెట్లలో జరుగుతున్న కీలక పరిణామం.